जलवायु परिवर्तनको कारण र समाधान

जलवायु परिवर्तनको कारण र समाधान
(गलत ठहर गर्ने पहिलोलाई रु. पच्चिस हजार ईनाम)

डा. देव बहादुर डंगोल

हाल सम्म कसैले पनि जलवायु परिवर्तन हुनाको कारण प्रस्तुत वा व्याख्या गरेको छैन । तर मान्न चाहिँ मानेका छन् कि मानिस कै कारणले वा गल्तिले यसो भएको हो । दोष भने ग्यासलाई दिँदै आएका छन् । यहाँ जलवायु परिवर्तन हुनाको कारण र निवारण वारे वैग्यानिक विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ । जलवायु परिवर्तनको असर न्युनिकरण गर्न वा यस्को असरवाट वच्ने उपायहरु तत्कालको लागि आवश्यक छन् तर निवारण चाहिँ होइन । औषधि उपचार गर्नु भन्दा रोग लाग्न नदिनु नै असल मानिन्छ । त्यसैले जलवायु परिवर्तनलाई रोक्नु नै वेश हुने छ । यसलाई पुरानो अवस्थामा नै पु-याउन सकिन्छ ।

सर्वमान्य पाँच वटा आधारभूत वैग्यानिक सिध्दान्तहरुको आधारमा ग्यासको कारणले जलवायु परिवर्तन हुनै सक्तैन । जलवायु परिवर्तन भन्नाले तापक्रम वृध्दि र वर्षाद दुई कुरालाई बुझ्ने गर्दछौँ । वैग्यानिक हिसावले ती दुवै पछ्यको कुनै पनि ग्यास सँग केहि पनि सम्बन्ध नै छैन । ग्यासले तापक्रम वृध्दि हैन बरु ताप प्रसारणको सिध्दान्त र ताप प्रसारणको सँवाहन तरिकाले पृथ्विलाई चिसो पार्ने वा सेलाऊने काम गरी रहेको छ । ग्यासले गर्दा तापक्रम वृध्दि भएको भन्नु एकदमै अवैग्यानिक फजुल कुरा हो । र, नियमित वर्षाद भनेको पृथ्विको सतहवाट पानी वाष्पीकरण भएर मात्र हुन्छ, अरु कुनै पनी कारण सँग यो प्रक्रियाको केही पनी सम्वन्ध नै छैन । समुद्र वा ताल वा नदीवाट पानी वाष्पीकरण भएकोवाट नियमित वर्षाद हुनै सक्दैन, त्यसो हुने भए अहिले तापक्रम वृध्दि भएको र समुद्र फैलिएको वेला झन् वढी वर्षाद हुने थियो ।
१. ताप प्रसारणको सिद्धान्त: ताप जहिले पनि वढीवाट कम तापक्रम भएको ठाउँ तिर मात्र सर्छ । त्यस्को उल्टो कमवाट वढी तापक्रम तिर ताप कहिल्यै प्रारण हुँदैन । वायु मण्डलको माथि चिसो ठाउँमा पुगेको ताप तल गरम ठाउँ पृथ्वि तिर कदापि आउँदैन ।
२ ताप प्रसारणका तरिकाहरु: ताप प्रसारणका तीनवटा विधिहरु
विकिरण: यस विधिद्वारा सवै दिसा तिर ताप आफै जान्छ । कुनै पनि माध्यमको आवश्य पर्दैन । ताप प्रसारण भै रहेको बेला बाटोमा भएको वस्तुहरुले ताप ग्रहण गर्छन्, वर्षादमा पानीका थोपाहरु टाऊकोमा परे जस्तो । यसै विधिद्वारा नै हामीले सूर्यवाट ताप प्राप्त गर्द छौँ ।
सन्चालन: यो विधिद्वारा ताप प्रसारण सुचालक ठोस वस्तुमा मात्र हुन्छ । पाएको तापलाई सँगैका अणुहरुलाई दिँदै एक पछि अर्को अणुहरु तताउँदै ताप सर्दै जान्छ । हामी लाममा उभिएर एकले अर्कोलाई दिँदै सामान ओसारे जस्तै कुनै धातुलाई एक छेउमा तताउँदा अर्को छेउ पनि विस्तारै तातेर आउँछ ।
सम्बाहन: यो तरिकाले ताप प्रसारण द्रब्य पदार्थ (झोल वा ग्यास)मा मात्र हुन्छ । ती वस्तुहरुमा अणहरु स्वतन्त्र रुपमा चल्न सक्छन् । ताप पाए पछि तिनीहरुका अणुहरु माथि तिर जान्छन् र माथि चिसो ठाउँमा पुगे पछि ताप प्रसारण गर्छ र चिसो अणुहरु तल तिर झर्छन् । यो तरिका एक ठाउँवाट अर्को ठाउँमा ओसारेर सामान राख्दै गरे जस्तै हो । हाम्रो वायु मण्डलमा पनि यस्तै तरिकाले ताप प्रसारण निरन्तर भै रहेको छ त्यसैले दिन भरि तातेको पृथ्वि रातमा सेलाउँछ र विहानि पख चिसो हुन्छ । यहि तरिकाले पृथ्विलाई पुग्ने गरी वर्षादले चिस्याउने काम गर्न सक्छ ।
वर्षाद हुना साथ चिसो भै हाल्ने हामी सवैलाई थाहा भएकै कुरा हो। नियमित रुपमा वर्षाद हुन नसकेकोले पृथ्विमा तापक्रम वढी रहेको छ।
३. ग्यासवाट हरियो घर (हरित गृह) बन्दैन: हरियो घर बनाउन ग्यासवाट हुने भए सवैले ग्यास कै घर वनाउँथे । यस्तो घर वनाउन ठोस पारदर्शि वस्तु (प्लाष्टिक वा शिशा)को आवश्यक पर्दछ । त्यस्ता वस्तुले छोपेर वनाएको घरलाई ‘हरियो घर’ भनिन्छ । जाडोमा वचाउन गाह्रो हुने विरुवालाई राख्नको लागि वनाईएकोले हरियो घर भनिएको हो । घाम भित्र छिर्छ तर हवा भित्र वाहिर गर्न नपाउने भएकोले भित्र न्यानो हुन्छ । न्यानो पार्न हामीहरु पनि झ्याल ढोका वन्द गरेर वस्छौँ । ग्यासवाट कुनै पनि प्रकारको घर वनाउन नसकिने भएकोले ग्यासले वनाएको घरको कारणले ‘हरितगृह प्रभाव’ भएर गर्मि वढेको हो भन्नु विल्कुलै अवैग्यानिक फजुल कुरा हो । कुनै पनि ग्यासलाई हरित गृह ग्यास भन्नै मिल्दैन । त्यस्ता ग्यास हुनै सक्दैन । अत: जलवायु परिवर्तनको दोष ग्यासलाई दिन मिल्दैन ।

४. हाम्रो मौसमी वायु मण्डलको वनावट: हाम्रो मौसमी वायु मण्डल ग्यासहरुको समान मिष्रण हो । तल माथि, दायाँ वायाँ, चारै तिर हमेशा चलिरहने भएकोले हामीले सास फेर्ने वायु मण्डलमा ग्यासहरु तह तह भएर वस्नै पाउँदैन । तह तह भएर बसेको भए हामी बस्ने पृथ्विको सतह माथि नै सवै भन्दा गह्रुँगो ग्यास कारबोन डाईअक्साईड हुने थियो र हामी जिवित हुने थिएनौँ । बाँच्नलाई अक्सिजन भएको हवा चाहिन्छ । यस कारणले पनि वायु मण्डलमा भएको ग्यासले हरित गृह प्रभाव हुनै सक्दैन, असम्भव ।

५. हाम्रो मौसमी वायु मण्डलको तापक्रम: जति जति यस वायु मण्डलको माथि जान्छौँ त्यति त्यति चिसो हुन्छ । ताप प्रसारणको सिद्धान्त अनुसार चिसो ठाऊँमा पुगेको ताप फेरि तल तातो गर्मी पृथ्वि तिर कहिल्यै फर्केर आउँदैन । अत: यस कारणले पनि वायु मण्डलमा भएको ग्यासले हरित गृह प्रभाव हुनै सक्दैन, असम्भव ।

६. जलवायु परिवर्तनको कारण: हामी सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो बर्षाद भएमा ठण्डा हुन्छ । हिमालमा हिउँ थपिन्छ । वन जँगल सप्रिन्छ । सिँचाईँ राम्रो हुन्छ । खानको लागि पानी प्रसस्त हुन्छ । जमिन भित्र पानी पस्छ \ भरिन्छ । यसरि सवै ठाऊँमा नियमित रुपमा पानी पुगिरहे पछि समुद्रमा जम्मा भै रहेको पानी पनि विस्तारै घटेर जाने छ । वर्षाद नियमित भएमा जलवायु परिवर्तनले निम्त्याएका सबै समस्याहरु समाधान हुने छ । अत: वर्षाद चक्र नै जलवायु बा मौसम नियन्त्रण गर्ने मुख्य कारक हो भन्न सकिन्छ ।

७. वर्षाद चक्र: वर्षाद चक्र पृथ्विको सतहवाट हुने वाष्पिकारण सँग मात्र सम्वन्धि छ । समुद्र, ताल वा नदीवाट वाष्पिकारण भएर नियमित वर्षा हुँदैन (वर्षाद मौसममा वढी पानी पार्न सहायक भने हुन्छ) सो हुने भए अहिले तापक्रम वढेको र समुद्र फैलिएको वेला झन् धेरै नियमित वर्षाद हुनु पर्ने थियो । त्यसैले वर्षाद चक्र गड वड हुनाको कारण पृथ्विको सतहवाट वाष्पिकारण हुने प्रक्रियामा गड वड भएकोले नै हो भन्न सकिन्छ । वाष्पिकारण हुन अति नै धेरै तापको आवश्यक पर्छ । समुद्र त्यति तातो हुनै पाउँदैन ।

मानिसले घर, सडक ईत्यादी बनाएर; ढुँगा ईँटा विछ्याएर; वन जँगल फडानि गरेर; र मरुभूमि फैलाएर वर्षाद चक्रलाई नभै नहुने वाष्पिकारण अत्यधिक मात्रामा घटाए वा रोकि दिए । सँसार भरी करौँडौँ बस्तीवाट वाष्पिकारण प्रशस्त रोकिए पछि वर्षाद चक्र पनि वर्ष भरि फैलिएर नियमित हुन सकेन । अनौठो भएन ।

अत: वर्षाद चक्रको गलत ब्याख्याले गर्दा जलवायु परिवर्तनको समस्या भोग्नु परेको छ ।


जलवायु परिवर्तनको समाधान: जलवायु परिवर्तनको समस्या समाधान गर्न वर्षाद चक्रलाई वर्ष भरी फैलाएर नियमित वर्षाद गराउनु वाहेक अरु उपाय छैन । वर्षाद नियमित पार्न पृथ्विको सवै सतह जति सक्यो त्यति भिजाएर राख्नै पर्छ, सुख्खा ठाउँ हुनुनै भएन । सो गरेमा वर्षाद चक्र स्वत: नियमित हुने छ । यो कार्य गर्न अहिले मानिसको लागि धेरै सजिलो काम मान्नु पर्छ । चाहेमा केहि महिना भित्र नै पूरा गर्न सकिन्छ ।

please visit: devbahadurdongol.blogspot.com

धेरै सस्तोमा जलविद्युत
(ज्येष्ठ २३, २०६६, गोरखापत्र) देव बहादुर डंगोल, पिएच. डी.

पारिचय
सय वर्ष भन्दा पहिले देखि पानीको सहायतावाट हामीले जलविद्युत उत्पादन गर्दै आएका छौँ । आवश्यकता अनुसार उचित उचाईवाट पानीलाई खसालेर टर्वाईन घुमाईन्छ, जस्ले विद्युत क्रियाशिल वा प्रवाह गराउने जेनेरेटरलाई घुमाउँछ । पानी खसाल्नललाई प्राप्त शक्ति वस्तवमा पृथ्विको भू-आकर्षण वल हो । जुन सुकै वल प्रयोग गरे पनि विद्युत उत्पादन गर्न ट।र्बाईन घुमाउन आवश्यक पर्छ । आवश्यकता हनुसार पानी छिरेर जान सक्ने गरी टर्वाईन वनाईएको हुन्छ । भू-आकर्षण वललाई उपयोगमा ल्याउनको लागि उचित उचाईवाट पानीलाई वग्न दिने एउटा उपयुक्त संरचना हो । हाल प्रचलित पानी प्रवाह गर्ने तरिकामा पानीको द्रब्य गुण र भू-आकर्षण वलका विशेषताहरुमा पूर्ण ध्यान पु-याईएको छैन । ती दुई पछ्यका सर्वमान्य सिद्धान्तहरुमा ध्यान पु-याईएको भए धेरै टर्वाईनहरु घुमाउन पानीको प्रवाह गर्ने तरिकामा फरक हुने थियो, एउटा मात्र टर्वाईन घुमाउन पुग्ने पानीले नै धेरै टर्वाईनहरु घुमाउन सकिन्थ्यो, पानीको धेरै कम मात्राको मात्र प्रयोग हुन्थ्यो । र, सो पानी खान वा सिचाईं अथवा अन्य कामको लागि पनि उपलब्ध गराउन सकिन्थ्यो । हालको प्रचलित तरिका अनुसार हरेक एउटा टर्वाईनलाई छुट्टा छुट्टै पाईप मार्फत पानी पु-याईन्छ । अत: धेरै टर्वाईनहरु घुमाउन धेरै पानीको आवश्यकता हुन्छ । यसरी पानी प्रवाह गर्दा जति जस्तो पानी टर्वाईन भित्र पसेको उस्तै वाहिर निस्कन्छ । भू-आकर्षण वलमा पनी केही कमि हुँदैन । पानीको गतिमा पनि फरक पर्दैन । जति मात्रा भित्र पसेको हो त्यति मात्रा नै पानी वाहिर निस्कन्छ । पानी वगेको पाईप भरी नै पानीको चाप पनि एकनासै हुन्छ । निरन्तर भू-आकर्षण वलको कारणले माथि स्थित पानी मात्र तल खस्छ । धेरै टर्वाईनहरुलाई पानी प्रवाह गर्ने प्रणालिमा ल्याउन सकिने परिवर्तन: पानीको द्रब्य गुणहरु र भू-आकर्षण वलका विशेषताहरुको आधारमा एक भन्दा बढी टर्वाईनहरुलाई एउटा टर्वाईन घुमाउनलाई मात्र पुग्ने पानी प्रवाह गरी सोहि एउटै पाइपमा एक पछि अर्को टर्वाईनहरु क्रमश: जडान गरी सवै टर्वाईनहरुलाई पूर्ण रुपमा संचालन गर्न सकिन्छ । सो अनुसार पानी प्रवाह गर्दा टर्वाईनको कार्य छ्यमतामा केहि पनि कमि हुँदैन । ती दुवै वैग्यानिक पछ्यहरुको प्रमाणित सिद्धान्तहरुले पनि सो कुराको पुष्टि गर्दछ । मुख्यत: ती दुई वैग्यानिक पछयहरुलाई ध्यानमा राखेर नै टर्वाईन घुमाउन पानी प्रवाह गरिएको हुन्छ । एउटा मात्र टर्वाईन घुमाउन पुग्ने पानी एउटा पाईपवाट मात्र प्रवाह गरी एक भन्दा धेरै टर्वाईनहरु संचालन गर्दा लागत धेरै कम हुन्छ । जलविद्युत आयोजनामा पानी प्रवाह गर्न प्रयोगमा आउने एउटा मात्र शक्ति भू-आकर्षण वलबाट मात्र प्राप्त हुन्छ । जल विद्युतवाट प्राप्त विद्युतवास्तवमा भू-आकर्षण वल हो । अत: जल विद्युत भन्नु भन्दा भू-विद्युत भन्नु उचित हुने छ । भू-आकर्षण वल भनेको अथाह, कहिल्यै नसकिने, कुनै उपायले वाधा पु-याउन वा छेक्न सकिँदैन, जति उपयोग गरे पनि कम नहुने र कुनै पनि ठाउँको हरेक विन्दुमा जहिले पनि निरन्तर प्राप्त भै नै रहन्छ, हटाउन पनि सकिँदैन । हवाको वल, चुम्बकिय वल, वा प्रकाशको वललाई छेक्न सकिन्छ तर भू-आकर्षण वललाई छेक्न सकिँदैन । कुनै पनि पदार्थको पिण्ड रहे सम्म सो वल रहि रहन्छ । पिण्डको स्वभाविक प्राकृतिक गुण हो । अत: पानी निरन्तर प्रवाह भै रहेको एउटै पाईपमा एक पछि अर्को धेरै टर्वाईनहरु क्रमिक रुपमा जडान गरेर गुणात्मक धेरै गुणा वढी विद्युत प्राप्त गर्न सकिन्छ । एकनासले निरन्तर पानी वगिरहेको एकनासे पाइपमा एउटा वा धेरै वा शुन्य टर्वाईन घुमाए पनि पानीको प्रवाह वा कार्य छ्यमतामा केहि पनि फरक पर्दैन । यस्तो हुनाको कारण माथि उल्लेख गरे अनुसार भू-आकर्षण वलको विशिषताहरुले गर्दा हो । केही थप वैग्यानिक ब्याख्या: प्रबाह भै रहेको वेला पाईप भित्रको पानीको पूर्ण स्तम्भ भरी नै चाप एक नास नै रहन्छ । द्रब्य गुण अनुसार पानीमा लगाईएको वल सबै दिशातिर बराबर फैलन्छ । तर यहाँ पानी प्रवाह भएको दिशा वा तल तिर मात्र पानीको चापले काम गरी रहेको हुन्छ । वगिरहेको पानीको धारको कुनै पनि निश्चित ठाउँमा वा बिन्दुमा दुई प्रकारको वलले असर वा काम गरिरहेको हुन्छ । निर्धारित कुनै पनि विन्दुको माथितिरको पानीको स्तम्भले तलतिर धकेलि रहेको हुन्छ भने त्यस विन्दुको तल तिरको पानीको स्तम्भले तलतिर नै तानि रहेको हुन्छ । क्रमश: अंग्रजीमा पुशिँग र पुलिँग फोर्ष भनिन्छ । दुवै वल यहाँ तलतिर वा पानी वगेको दिशातिर मात्र कार्यरत हुन्छ । अत: पाईपको पानीको पूर्ण स्तम्भ भरीनै चाप एकनास नै रहन्छ । नवगेको पानीको स्तम्भमा यसो हुँदैन, ऊचाई अनुसार चाप हुन्छ । अत: पानी प्रवाह भै रहेको एउटै पाईपमा क्रमिक रुपमा जडान गरिएका टर्वाईनहरु जब पूर्ण रुपमा घुम्न थाल्छ पाईपमा भरिएको पानीको पूर्ण स्तम्भ भरि पानीको चाप पनि एक नास नै कायम रहन्छ । यसो हुनाको कारण भू-आकर्षण वलको विशेषता नै हो । अत: वगिरहेको पानीको स्तम्भको धारमा टर्वाईन हुँदा वा नहुँदाको अवस्थामा पानीको चापमा केहि पनि फरक हुँदैन । पानीको उचाई, पाईपको उचाई, टर्वाईन भित्र पानी पस्ने र वाहिर आउने मात्रा, पानीको गति, भू-आकर्षण वल सबै पक्छ्यहरु उस्ताको उस्तै कायम रहन्छ । अन्य फाईदाहरु: यस प्रकार टर्वाईनहरु एउटै पाईपमा क्रमिक रुपले पानीको प्रवाहमा जोडदै जाँदा आवश्यक परेको ठाउँमा पानी पनि पु-याउन सकिन्छ । वढी उचाई भएको कुनै पनि ठाउँवाट कम उचाई भएको कुनै पनि ठाउँमा जताततै पाईप मार्फत पानी पु-याउन सकिन्छ । खानको लागि र सिचाईँको लागि पनि पानी प्राप्त हुने भयो । हरियालि वढे पछि र वर्षाद नियमित भए पछि पृथ्वीमा गर्मि नवढ्ने भयो । जलविद्युत नै असिमित प्राप्त हुने भए पछि अन्य ईन्धन वाल्न आवश्यक परेन र चाहिए भन्दा धेरै कारबोन डाईअक्साईड पनि कटौती हुने भयो । विजुलि सस्तोमा प्राप्त भए पछि खाना पकाउन ग्यास र मट्टितेलको खपत समेत धेरै मात्रामा घट्ने छ । निरन्तर रुपमा पानी प्राप्त भै रहेमा मरुभूमिमा समेत हरियालि आउने छ, सुख्खा कतै पनि हुने छैन । बिशेष: एउटै जलविद्दयुत गृहमा धेरै टर्वाईनहरु जडान भै सकेको भए पनि तिनीहरुलाई क्रमिकरुपमा पानी प्रवाह गर्ने गरी जडान मिलाउन सकिन्छ । यसरी परिवर्तन गरिएमा एउटै टर्वाईन चलाउन पुग्ने पानीको मात्राले धेरै टर्वाईनहरु चलाउन सकिन्छ । पानी छैन भनेर विद्दयुत कटौती गर्न परेन, संसारमा विद्युतको संकट कहिल्यै हुने छैन ।

जल विद्युत उत्पादन गर्न सकिने अर्को उपाय:

हवाको शक्तिलाई उपयोग गरेर पनि विजुलि उत्पादन गरिन्छ । हाम्रो लागि यो प्रविधि धेरै खर्चिलो हुनुको साथै उपयुक्त नहुन सक्छ । हवाको वेग र दिशा परिवर्तन भै रहन्छ । त्यसको साटो धेरै वेगमा वगि रहेको पानीको धारलाई उपयोगमा ल्याउन सकिन्छ । हाम्रो देशमा वेगमा वगि रहने नदीहरु प्रसस्त छन् । पानीलाई चाहे अनुसार ठाँउमा वग्ने गरी मिलाउन गाह्रो हुँदैन । यसवारे अनुन्धान गरी आवश्यक प्रविधि विकास गरेमा देश भरीको नदीहरुको लाखौँ ठाँउहरुमा टर्वाईनहरु जडान गरी विद्युत गर्न सकिनेछ ।
email: dev.dangol@yahoo.co.uk
blog: devbahadurdongol.blogspot.com
देव बहादुर डंगोल, पिएच. डी. टेकु, शहिद शुक्र गल्ली, घर नं २४, काठमाडौं, वडा नं . १२
टे. ४ २५ ३० ४५ मो. ९८४१ ६४७ ३९३